രാമായണത്തിലെ 25 സ്ത്രീ കഥാപാത്രങ്ങൾ
രാമായണം, രാമന്റെ ജീവിതയാത്രയെ വിവരിക്കുന്ന ഈ പുരാതനഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ആരംഭം വാൽമീകി മഹർഷിയിൽ നിന്നാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ നൂറ്റാണ്ടുകൾ നീണ്ട ഈ കാലയളവിൽ രാമായണത്തിന് ചെറുതും വലുതുമായ നിരവധി പതിപ്പുകളും പരിഭാഷകളും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. പല ഭാഷയിൽ, പല രാജ്യത്ത്, പല രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു ഈ രാമകഥ. പൊതുവായ കഥതന്തുവിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും ഇവയിൽ നിരവധി അംശങ്ങൾ കൂട്ടി ചേർക്കപ്പെടുകയും മറന്നു കളയപെടുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
രാമന്റെയും സീതയുടെയും ജീവിതത്തെ വിവരിക്കുന്ന ഗ്രന്ഥം എന്നതിനപ്പുറത്തേക്ക് ശ്രദ്ധനേടത്തക്കവിധം കാമ്പുള്ള ഒട്ടനവധി കഥാപാത്രങ്ങൾ രാമായണത്തിൽ ഉണ്ട്. എന്നാൽ കാലത്തിന്റെ ഒഴുക്കിനനുസരിച്ച് ഇവയിൽ പലതും നിറംമങ്ങി പുറകിലേക്കു മാറ്റപ്പെടുകയും ഉണ്ടായി.
അതിശക്തരും കഥാഗതിയെ മാറ്റിമറിക്കാൻ പ്രാപ്തരുമായിട്ടുള്ള നിരവധി സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾ രാമായണത്തിൽ ഉണ്ട്.
മുഖ്യകഥാതന്തുവിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കാതിരിക്കാൻ വേണ്ടിയോ മറ്റോ ആയിരിക്കണം ആ കഥാപാത്രങ്ങളെ കൂടുതൽ വിവരിക്കാതെ കടന്നുപോയത്. സീത, മണ്ഡോദരി, കൈകേയി, മന്ദര, കൗസല്യ എന്നീ കഥാപാത്രങ്ങൾക്ക് മാത്രമാണ് കുറച്ചെങ്കിലും ദീർഘമായ വിവരണം രാമായണത്തിൽ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നത്. നിശ്ചയദാർഢ്യത്തിന്റെയുംത്യാഗമനോഭാവത്തിന്റെയും സ്നേഹതീക്ഷ്ണതയുടെയും പ്രതിരൂപമായ മനോഹരകഥാപാത്രങ്ങൾ വേറെയും ഉണ്ടായിട്ടും അവർക്ക് ലഭിക്കേണ്ട പരിഗണന നൽകുവാൻ പല പരിഭാഷകൾക്കും സാധിച്ചിട്ടില്ല. പല കഥാപാത്രങ്ങളും രാമനുമായുള്ള കൂടികാഴ്ചാവേളയിൽ മാത്രം വിവരിക്കപ്പെടുകയും അവരുടെ ഭൂതകാലമോ ഭാവികാലമോ മരണം പോലും വെളിപ്പെടുത്താതെ കടന്നു പോകുകയും ചെയ്തു.
പലപ്പോഴും കഥയിലെ ശക്തമായ വഴിത്തിരിവുകളിൽ കാരണമായിത്തീർന്ന ഇത്തരം കഥാപാത്രങ്ങളിലേക്ക് ഉള്ള ഒരു തിരിഞ്ഞു നോക്കലാണ് ഈ ലേഖനം. എത്രത്തോളം പരിഭാഷ രാമായണത്തിനു ഉണ്ടോ അത്രത്തോളം വ്യത്യസ്തകഥകളാണ് നിലവിലുള്ളത്. ആയതിനാൽ പൊതുവായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്ന വിവരങ്ങൾ ശേഖരിച്ച് രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്ന 25 സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾ നമുക്ക് പരിചയപ്പെടാം.
മനുഷ്യമൂല്യങ്ങളുടെയും മനോഗതങ്ങളുടെയും വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങൾ നമുക്കായി തുറന്ന് തന്ന രാമായണത്തിലെ 25 സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾ. ജീവിതപ്രശ്നങ്ങളെ വ്യക്തമായ കാഴ്ചപ്പാടുകളും തീരുമാനങ്ങളും കൊണ്ട് നേരിട്ടവർ. പലപ്പോഴും ഒരു പേര് എന്നതിനപ്പുറത്തേക്ക് നമുക്ക് അവരെക്കുറിച്ച് ഒന്നും അറിയില്ല. ഇന്നത്തെ നമ്മുടെ വായന അവരിലേക്ക് തുറന്നിടാം. അവരെ അറിയാം, ഓർക്കാം, മനസ്സിൽ ഇടം കൊടുക്കാം.
രാമായണം രാമന്റെ മാത്രം കഥയല്ല മറ്റു പലരുടെയും കഥ കൂടിയാണ്.
1) ഇന്ദുമതി - ദശരഥന്റെ അമ്മ. ഹരിണീ എന്ന ദേവത സന്യാസശാപമേറ്റ് ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ജനിച്ചതാണ് ഇന്ദുമതി. വിദർഭയിലെ രാജകുമാരിയും ഭോജരാജാവ് മകളുമായി ജനിച്ച ഇന്ദുമതി പിന്നീട് കോസലരാജ്യത്തെ രാജാവ് അജനെ വിവാഹം ചെയ്യുകയും ദശരഥന് ജന്മം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ദശരഥനു എട്ടു മാസം പ്രായമുള്ളപ്പോഴാണ് ഇന്ദുമതിക്ക് ശാപമോഷം ലഭിക്കുന്നത്. നാരദമഹർഷി ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കവെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന മാല പൊട്ടി ഭൂമിയിലേക്ക് പതിക്കുകയും അത് ദേഹത്ത് വീണ ആഘാതത്തിൽ ഇന്ദുമതി മരണമടയുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ദുമതിയുടെ മരണം മഹാരാജാവിനെ തളർത്തി. ദുഃഖം താങ്ങാനാവാതെ അദ്ദേഹം ആത്മഹത്യ ചെയ്തു.
2) കൗസല്യ - ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ ആദ്യഭാര്യ. കോസലരാജ്യത്തെ സുകൗശൽ രാജാവിന്റെയും അമൃതപ്രഭ രാജ്ഞിയുടെ മകളാണ് കൗസല്യ. അംഗരാജാവായ ലോമപാദന്റെ ഭാര്യയായ വർഷിണി കൗസല്യയുടെ സഹോദരിയാണ്. ധനുമാതാ എന്ന് പേരായ ഒരു സഹോദരനും കൗസല്യയ്ക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നു. ദശരഥനിൽ ശാന്ത എന്ന് പേരായ മകളും ശ്രീരാമൻ എന്ന മകനും കൗസല്യയ്ക്ക് ജനിച്ചു.
3) കൈകേയി - ദശരഥന്റെ രണ്ടാം ഭാര്യ. കൈകേയ രാജാവായ അശ്വതിയുടെ മകൾ. യുദ്ധജിത്തുൾപ്പെടെ നാലു സഹോദരന്മാരുടെ ഏക സഹോദരി. അതിസുന്ദരിയായ കൈകേയി ദശരഥരാജാവിനെ കാശ്മീരിൽ വെച്ച് കണ്ടുമുട്ടുകയും പ്രണയിച്ച് വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭരതൻ കൈകേയുടെ പുത്രനാണ്.
4) സുമിത്ര - ദശരഥന്റെ മൂന്നാം ഭാര്യ. കാശിരാജകുമാരിയായ സുമിത്രയുടെ മക്കളാണ് ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും.
5) ശാന്ത - ദശരഥനും കൗസല്യയും മകൾ. രാമ, ഭരത, ലക്ഷ്മണ, ശത്രുഘ്നന്മാരുടെ മൂത്ത സഹോദരി. ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തായ അംഗരാജാവ് ലോമപാദനു മക്കൾ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ശാന്തയെ അദ്ദേഹത്തിന് വളർത്താൻ നൽകുകയായിരുന്നു. ശാന്തയുടെ വളർത്തമ്മ ആയ വർഷിണി കൗസല്യയുടെ സഹോദരിയാണ്. പിന്നീട് വിഭാണ്ടകമഹർഷിയുടെ മകനായ ഋഷ്യശൃംഗൻ ശാന്തയെ വിവാഹം ചെയ്തു. രാമായണത്തെക്കാൾ കൂടുതൽ വിവരണം ശാന്തയെകുറിച്ച് മഹാഭാരതത്തിൽ ആണ് ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്.
6) സീത - ലക്ഷ്മിദേവിയുടെ അവതാരവും ഭൂമിദേവിയുടെ പുത്രിയുമായിയാണ് സീത കരുതപ്പെടുന്നത്. മിഥിലരാജ്യത്തെ ജനക മഹാരാജാവും സുനൈറാണിയും സീതയെ എടുത്ത് വളർത്തുന്നു. ഇവരുടെ മകളായ ഊർമ്മിള സീതയുടെ സഹോദരിയാണ്. മിഥിലയിലെ രാജകുമാരി ആയതിനാൽ മൈഥിലി എന്നും വൈദേഹരാജ്യത്തെ രാജകുമാരി ആയതിനാൽ വൈദേഹി എന്നും ജനകരാജാവിന്റെ മകൾ ആയതിനാൽ ജാനകി എന്നും സീത അറിയപ്പെടുന്നു. സ്വയംവരത്തിലൂടെയാണ് അയോധ്യരാജകുമാരനായ ശ്രീരാമൻ സീതയെ വിവാഹം ചെയ്യുന്നത്. തന്റെ മക്കളായ ലവകുശന്മാരെ ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനെ ഏൽപ്പിച്ച ശേഷം തന്റെ മാതാവായ ഭൂമിയിലേക്ക് സീത മടങ്ങിപ്പോയി എന്നാണ് കഥ. ഭരതന്റെ ഭാര്യയായ മാണ്ഡവിയും ശത്രുഘ്നഭാര്യയായ ശ്രുതകീർത്തിയും സീതയുടെ അർദ്ധസഹോദരിമാരാണ്. ജനകമഹാരാജാവിന്റെ സഹോദരന്റെ മക്കളാണ് ഇരുവരും.
7) മാണ്ഡവി - ഭരതന്റെ ഭാര്യ. ജനകരാജാവിന്റെ സഹോദരനും
സാങ്കസ്യരാജ്യത്തിന്റെ രാജാവായ കുശധ്വജൻരാജാവിന്റെയും ഭാര്യ ചന്ദ്രഭാഗയുടെ മകൾ. ശ്രുതകീർത്തി എന്നാണ് സഹോദരിയുടെ പേര്. തക്ഷ, പുഷ്കല എന്ന് പേരായ രണ്ടു പുത്രന്മാരും മാണ്ഡവി ഭരതദമ്പതികൾക്ക് ഉണ്ട്.
8) ഊർമിള - ലക്ഷ്മണന്റെ ഭാര്യ. മിഥിലയിലെ ജനകരാജാവിന്റെയും സുനൈന രാജ്ഞിയുടെയും മകളും സീതയുടെ അനുജത്തിയുമായിരുന്നു. രാമന്റെ 14 വർഷത്തെ വനവാസകാലത്ത് ഊർമിള ലക്ഷ്മണനു വേണ്ടി കാത്തിരുന്നു. ദശരഥനെയും ഭാര്യമാരെയും പരിപാലിച്ച് അവൾ കൊട്ടാരത്തിൽ താമസിച്ചു. അംഗദൻ, ചന്ദ്രകേതു എന്നീ പേരായ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ഊർമിള ലക്ഷ്മണ ദമ്പതികൾക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നു.
9) ശ്രുതകീർത്തി - ശത്രുഘനന്റെ ഭാര്യ. അവർക്ക് രണ്ട് ആൺമക്കളുണ്ടായിരുന്നു, ശത്രുഘതി, സുബാഹു. സാങ്കസ്യയിലെ കുശധ്വജരാജാവിന്റെയും ചന്ദ്രഭാഗരാജ്ഞിയുടെയും മകളായിരുന്നു. മാണ്ഡവിയുടെ സഹോദരിയും സീതയുടെ അർദ്ധസഹോദരിയുമാണ്.
10) സുനൈന - മിഥിലയിലെ ജനകരാജാവിന്റെ ഭാര്യ. ഊർമിളയുടെ അമ്മയും സീതയുടെ വളർത്തു അമ്മയുമായിരുന്നു. നാഗരാജാവായ വാസുകിയുടെ കണ്ണുനീരിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചതെന്നും ദേവി പാർവതിയുടെ മാർഗനിർദേശപ്രകാരം നർമദ നദീദേവി സുനൈനയെ എടുത്ത് വളർത്തിയതായും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.
11) മണ്ഡോദരി - രാവണന്റെ ഭാര്യ. അസുരരാജാവായ മായാസുരന്റെയും ഹേമ എന്ന അപ്സരയുടെയും മകളായിരുന്നു. പഞ്ചകന്യരിൽ ഒരാളായി കണക്കാക്കുന്നു. രാവണ മണ്ഡോദരി ദമ്പതികൾക്ക് മേഘനാഥൻ, അക്ഷയകുമാരൻ എന്നീ പേരായ രണ്ട് ആൺമക്കളുണ്ടായിരുന്നു. രാവണന്റെ മരണശേഷം വിഭീഷണനെ വിവാഹം കഴിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ നിർദേശിച്ചു എന്നാൽ വിവാഹം നടന്നതായി രാമായണത്തിൽ പരാമർശിച്ചിട്ടില്ല.
12) ധന്യമാലിനി - രാവണന്റെ രണ്ടാം ഭാര്യ. അവർക്ക് അതികായൻ, നരാന്തകൻ, ദേവന്തകൻ, ത്രിഷിരൻ, പ്രഹസ്തൻ എന്നീ 5 ആൺമക്കളുണ്ടായിരുന്നു. മായാസുരന്റെയും ഹേമയുടെയും മകളും മണ്ഡോദരിയുടെ സഹോദരിയുമായിരുന്നു ധന്യമാലിനി.
13) വജ്രമാല - കുംഭകർണ്ണന്റെ ഭാര്യ. കുംഭൻ, നികുംഭൻ എന്നീ പേരായ രണ്ട് ആൺമക്കളുണ്ടായിരുന്നു. മഹാബലിയുടെ മകളും, പ്രഹ്ലാദന്റെ മകനായ വിരോചനന്റെ ചെറുമകളുമായിരുന്നു. ബാനാസുരൻ, രത്നമാല എന്നീ പേരായ രണ്ട് സഹോദരങ്ങളും വജ്രമാലക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നു.
14) കർകതി - കുംഭകർണ്ണന്റെ ഭാര്യ. അവർക്ക് ഭീമസുരൻ എന്നൊരു മകനുണ്ടായിരുന്നു. അവൾ സയാദ്രിയുടെ രാജകുമാരിയായിരുന്നു.
15) സരമ - വിഭീഷണന്റെ ഭാര്യ. അവർക്ക് ത്രിജാത എന്ന മകളുണ്ടായിരുന്നു. ശൈലശയുടെ മകളായിരുന്നു സരമ. സീത ലങ്കയിലായിരിക്കുമ്പോൾ സംരക്ഷണ ചുമതല സരമക്കായിരുന്നു. അവൾ സീതയോട് വളരെ സൗഹാർദ്ദപരമായി പെരുമാറി.
16) ശൂർപണഖ - രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണൻ, വിഭിഷണൻ എന്നിവരുടെ സഹോദരി. ഋഷി വിശ്വരയുടെയും കൈകാഷിയുടെയും മകളായിരുന്നു. മീനാക്ഷി എന്നായിരുന്നു അവളുടെ യഥാർത്ഥ പേര്. വിദ്യാത്ജുവ (ദുഷ്ടബുധി) എന്ന ദാനവയെ വിവാഹം കഴിച്ച അവൾക്ക് ശംഭ്രി എന്നൊരു മകനുണ്ടായിരുന്നു. പിന്നീട് വിദ്യാത്ജുവയെ രാവണൻ വധിക്കുകയും മീനാക്ഷി കൊട്ടാരത്തിലും വനത്തിലുമായി പാർക്കുകയും ചെയ്തു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും നിരസിച്ചതിൽ പ്രകോപിതയായി സീതയെ ആക്രമിച്ചതിനാൽ ലക്ഷ്മണൻ മീനാക്ഷിയെ അംഗവിച്ഛേദം ചെയ്തു.
17) ത്രിജാത - വിഭീഷണന്റെയും സരമയുടെയും മകൾ. ലങ്കയിൽ ആയിരുന്നപ്പോൾ അമ്മയെപ്പോലെ സീതയുമായി സൗഹൃദത്തിലായിരുന്നു. ലങ്കയിലെ സീതയുടെ സുരക്ഷയുടെ ചുമതല ത്രിജാതക്കായിരുന്നു.
18) സുലോചന - രാവണന്റെ മകനായ മേഘനാഥന്റെ ഭാര്യ. നാഗരാജാവായ വാസുകിയുടെ മകളായിരുന്നു. സഹോദരി സുനൈനയ്ക്കൊപ്പം (സീതയുടെ വളർത്തു അമ്മ) വാസുകിയുടെ കണ്ണുനീരിൽ നിന്നാണ് സുലോചന ജനിച്ചതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെട്ടു. പ്രമീല എന്നും വിളിക്കപെട്ടിരുന്നു.
19) താര - കിഷ്കിന്ദ രാജാവായ ബാലിയുടെ ഭാര്യ. വാനരവൈദ്യൻ സുശേനയുടെ മകളായിരുന്നു താര. ബാലി താര ദമ്പതികൾക്ക് അംഗദൻ എന്നൊരു മകനുണ്ടായിരുന്നു. ബാലിയുടെ മരണശേഷം ശ്രീരാമന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അവൾ സഹോദരൻ സുഗ്രീവനെ വിവാഹം കഴിച്ചു.
20) രുമ - സുഗ്രീവയുടെ ഭാര്യ. കിഷ്കിന്ദയിൽ ബാലി ഇല്ലാതിരുന്നപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ ബാലിയുടെ ഭാര്യയായ താരയെ സ്വന്തമാക്കിയെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ ശിക്ഷയായി ബാലി രുമയെ ഭാര്യയാക്കി മാറ്റി. ഇതാണ് സുഗ്രിവന് ബാലിയോട് ദേഷ്യം തോന്നുവാൻ കാരണം.
21) കൈകേഷി - രാവണന്റെ മാതാവ്. അസുരരാജാവായ സുമലിയുടെയും ഗന്ധർവ രാജകുമാരിയായ കേതുമാഷിയുടെയും മകളായിരുന്നു. വിശ്വരവമുനിയെ വിവാഹം കഴിച്ച കൈകേഷിക്ക് 3 ആൺമക്കളും (രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണൻ, വിഭീഷണൻ) ഒരു മകളും (മീനാക്ഷി - ശൂർപ്പണഖ) ഉണ്ടായിരുന്നു.
22) മന്ദര - കൈകേയി രാജ്ഞിയുടെ ദാസി. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ കൈകേയിയെ പരിപാലിച്ച അവർ കൈകേയി ദശരഥനെ വിവാഹം കഴിച്ചപ്പോൾ അയോദ്ധ്യയിലെത്തി. കൈകേയിയോടുള്ള അമിതമായ കൂർ തെറ്റായ രീതിയിൽ ഉപയോഗിച്ച് കഥയുടെ പ്രധാന വഴിത്തിരിവിന് കാരണമാകുന്നത് മന്ദര.
23) അഞ്ജന - ഹനുമാന്റെ അമ്മ. പുഞ്ചികസ്താല എന്ന അപ്സരസായിരുന്ന അവൾ, പിന്നീട് അഞ്ജന എന്ന വാനരരാജകുമാരിയായി ഭൂമിയിൽ ജനിച്ചു. വാനരമേധാവിയായ കേസാരിയെ വിവാഹം കഴിച്ചു. ശിവന്റെ അനുഗ്രഹം വായുദേവനിലൂടെ ലഭിച്ചു ഹനുമാൻ എന്ന മകൻ ജനിച്ചു.
24) താടക - അഗസ്ത്യമുനിയെ വശീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചതിന്റെ ഫലമായി രാക്ഷസിയായി രൂപാന്തരപ്പെട്ട ഒരു യുവതിയായിരുന്നു താടക. ആളുകളെ കൊല്ലുകയും അവരുടെ രക്തം കുടിക്കുകയും ചെയ്ത പോന്ന താടകയെ രാമൻ വധിച്ചതോടെ താടകക്ക് ശാപമോക്ഷം ലഭിച്ചു.
25) മേനക - ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്ന് പാലാഴി മർദ്ദനം നടത്തിയ സമയത്ത് ആണ് മേനക ജനിച്ചത്. വിശ്വാമിത്ര മുനിയെ വശീകരിക്കാൻ ഭൂമിയിലേക്ക് അയച്ച ഒരു അപ്സരയായിരുന്നു അവൾ. എന്നാൽ അവർ പ്രണയത്തിലായി, ശകുന്തള എന്ന മകളുണ്ടായി. ശകുന്തളയുടെ മകൻ ഭരതൻ പാണ്ഡവരുടെയും കൗരവരുടെയും പൂർവ്വികനായിരുന്നു. രാമായണത്തിലെ ബാല കാണ്ഡത്തിലാണ് മേനകയുടെ കഥ പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നത്.
അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം നയിച്ച 25 സ്ത്രീ കഥാപാത്രങ്ങൾ. അവരുടെ ജീവിതം രാമായണത്തിൽ പൂർണ്ണമായി അവതരിപ്പിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും അവർ ഓരോരുത്തരും കഥാഗതിയെ എത്രത്തോളം സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് വിവരണങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു. മാനുഷികമൂല്യങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുകയും യഥാർത്ഥ മനുഷ്യവികാരങ്ങളുടെ സവിശേഷതകൾ പ്രദർശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കഥാപാത്രങ്ങൾ ആണ് ഇവർ ഓരോരുത്തരും. കാഴ്ചപ്പാടിന്റെയും തീരുമാനങ്ങളുടെയും അസ്തിത്വത്തിന്റെയും വ്യത്യസ്തമുഖങ്ങളായ ഈ കഥാപാത്രങ്ങൾ മനുഷ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ സാർവത്രികസമീപനം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഇവരുടെ ജീവിതവും ത്യാഗബോധവും രാമായണത്തെ രാമന്റെ യാത്ര മാത്രമല്ല, അവരുടെ സ്വന്തം യാത്രയായി പരിണിതപെടുത്തുന്നു.
നന്ദി
